HABER/ANALİZ: YUSUF KANLI
(LEFKOŞA ) – Kıbrıs sorunu yıllar sonra tekrar önemli bir diplomatik hareketliliğin merkezine yerleşiyor. Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri Antonio Guterres’in Kıbrıs Şahsî Temsilcisi Maria Angela Holguin Cuellar’ın, Lefkoşa’da Cumhurbaşkanı Tufan Erhürman ve Rum Yönetimi lideri Nikos Hristodulidis ile bugün başka farklı gerçekleştireceği görüşmeler, diplomatik kaynaklara nazaran sırf bir nabız yoklaması değil, yeni bir müzakere devrinin fiilen başlangıcı niteliği taşıyor.
Sürece yakın kaynaklar, Birleşmiş Milletler’in artık geçiş kapıları ve itimat artırıcı tedbirler eksenindeki hudutlu yaklaşımı geride bırakarak, Avrupa Birliği, Türkiye, Yunanistan, Birleşik Krallık, güç güvenliği, ticaret yolları ve Doğu Akdeniz’in değişen jeopolitiğini kapsayan çok daha geniş bir siyasi çerçeve üzerinde çalıştığını belirtiyor.
Kaynaklara nazaran, Antonio Guterres, vazife mühleti sona ermeden evvel Kıbrıs konusunda son ve önemli bir diplomatik teşebbüste bulunmak istiyor. Amacın yıl sonuna kadar kapsamlı bir tahlil ya da en azından tarafları geri dönülmesi sıkıntı bir siyasi sürece sokabilecek stratejik bir çerçeve mutabakatı oluşturmak olduğu tabir ediliyor.
Diplomatik etraflarda giderek daha fazla lisana getirilen kıymetlendirme, bu teşebbüsün sadece Kıbrıs problemini çözmeye yönelik bir efor olmadığı istikametinde. Buna nazaran şekillenmekte olan süreç, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan liderliğindeki Türkiye ile Avrupa Birliği ortasındaki ilgilerin geleceği, Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen ve Avrupa Konseyi Başkanı Antonio Costa’nın Ankara ile geliştirmeye çalıştığı yeni diyalog, Yunanistan Başbakanı Kiryakos Miçotakis’in bölgesel hesapları, Doğu Akdeniz güç denklemi ve hatta ABD Başkanı Donald Trump yönetiminin bölgeye yaklaşımıyla direkt ilişkili çok katmanlı bir diplomatik teşebbüs niteliği taşıyor. Bu yaklaşım, son yıllardaki diplomatik eforlardan bariz formda farklılık gösteriyor.
GÜVEN ARTIRICI TEDBİRLERDEN STRATEJİK ÇERÇEVEYE
Birleşmiş Milletler etraflarında giderek güçlenen kıymetlendirme, itimat artırıcı tedbirlerin artık müzakere sürecini ileri taşımakta yetersiz kaldığı tarafında. Yıllardır yeni geçiş kapıları, güneş gücü projeleri, mezarlıkların onarımı ve gibisi başlıklar etrafında şekillenen görüşmelerin değerli bir siyasi momentum yaratamadığı görülüyor.
Diplomatik kaynaklara nazaran, BM Genel Sekreteri Antonio Guterres ve Kıbrıs özel temsilcisi Maria Angela Holguin Cuellar’ın yaklaşımı, “taraflar bir geçiş kapısında dahi anlaşamıyorsa, sırf bu cins teknik başlıklarla kapsamlı bir tahlile ulaşmanın mümkün olmadığı” tarafında.
Bu nedenle yaklaşan yeni süreçte geçiş kapıları ve başka itimat artırıcı tedbirler, gündemin merkezinde olmayacak. Bunlar değerini koruyacak fakat asıl odak, Kıbrıs’ın gelecekte nasıl yönetileceği ve bölgesel denkleme nasıl entegre olacağı sorularına kayacak.
Temmuz ayının son haftasında yahut Ağustos ayının birinci günlerinde yapılması öngörülen yeni gayriresmi 5 artı 1 toplantısının bu nedenle geçiş kapıları, mezarlık onarım projeleri ya da öbür klâsik inanç artırıcı tedbirler etrafında şekillenmesi beklenmiyor. Bunun yerine toplantının, tarafların resmi müzakerelerin yine başlamasına yer oluşturabilecek ortak bir siyasi ufuk üzerinde buluşup buluşamayacaklarını test etmeye odaklanacağı bedellendiriliyor.
AVRUPA NEDEN TEKRAR MASADA?
Yeni periyodun tahminen de en dikkat cazip özelliği Avrupa Birliği’nin giderek daha görünür hale gelmesi. Diplomatik kaynaklara nazaran, bunun sırf Kıbrıs ile ilgisi yok. Ukrayna savaşı, İsrail-İran çatışması, güç güvenliği, göç baskısı ve Avrupa’nın stratejik özerklik arayışı, Brüksel’i Doğu Akdeniz’e tekrar yöneltti. Kaynaklar, Portekizli olan BM Genel Sekreteri Guterres ile tekrar Portekizli olan Avrupa Konseyi Başkanı Antonio Costa arasında son aylarda Kıbrıs konusunda tarihte görülmedik yoğunlukta istişareler yürütüldüğünü aktarıyor. Birleşmiş Milletler’in geçmiş periyotlarda Avrupa Birliği’ni Kıbrıs evrakında bu ölçüde sürecin modülü yapmaya çalışmadığına dikkati çeken diplomatik çevreler, bugün ortaya çıkan tablonun farklı olduğunu vurguluyor.
Aynı kaynaklara nazaran, Kıbrıs artık sadece Birleşmiş Milletler’in çözmeye çalıştığı bir ihtilaf olarak görülmüyor. Avrupa güvenliği, güç arzı, Doğu Akdeniz istikrarı ve Türkiye-AB münasebetlerinin geleceğiyle direkt ilişkili bir evrak olarak bedellendiriliyor. Bu nedenle Avrupa Birliği’nin yeni bir Kıbrıs temsilcisi atama hazırlıkları da dikkatle izleniyor.
ANKARA-BRÜKSEL-WASHINGTON ÇİZGİSİ TEKRAR HAREKETLENİYOR
Diplomatik kaynakların dikkati çektiği bir öteki gelişme ise Türkiye, Avrupa Birliği ve ABD ortasındaki temasların son periyotta yine ağırlaşması. Temmuz ayında yapılacak NATO Tepesi çerçevesinde, Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen ile Avrupa Konseyi Başkanı Antonio Costa’nın, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile görüşmek istedikleri ve bu maksatla Ankara nezdinde teşebbüslerde bulundukları belirtiliyor. Kaynaklara göre, zirveye ABD Başkanı Donald Trump’ın da katılması bekleniyor.
Resmi gündemin, Türkiye-AB bağları, güvenlik, göç, savunma ve ekonomik bağlantılar olması öngörülse de diplomatik çevreler, Kıbrıs evrakının da bu temasların art planında değerli yer tutacağını kıymetlendiriyor.
Aynı kaynaklar, Ankara ile Washington ortasında da bir müddettir başkanlar seviyesinde kapsamlı bir görüşme için hazırlık yapıldığını belirtiyor. Bu görüşmenin NATO Tepesi marjında gerçekleşebileceği üzere iki başkanın katılacağı diğer bir memleketler arası aktiflikte yahut kamuoyuna yansıyan kimi temaslarda lisana getirildiği üzere bir futbol müsabakası üzere sembolik bir fırsat etrafında da düzenlenebileceği tabir ediliyor.
Diplomatik kaynaklara nazaran, görüşmenin gündeminde sırf ikili bağlar değil, NATO’nun geleceği, Ukrayna savaşı, Ortadoğu’daki gelişmeler, Türkiye-Avrupa münasebetleri ve Doğu Akdeniz başlıklarının da yer alması bekleniyor.
Bir diplomatik kaynak, “Bugün Kıbrıs’ı, Türkiye-AB alakalarından başka düşünmek mümkün değil. Tıpkı biçimde güç güvenliğini Kıbrıs’tan, Doğu Akdeniz’i de Türkiye’den bağımsız pahalandırmak mümkün değil. Buna artık ABD boyutu da ekleniyor” değerlendirmesinde bulundu.
Kaynaklara nazaran, Washington’ın son devirde Kıbrıs konusunda daha temkinli bir profil izlemesine karşın, ABD’nin yeni bir tahlil sürecine siyasi dayanak vermesi halinde bunun sadece müzakerelere değil, birebir vakitte Türkiye-AB bağlantılarının tekrar canlandırılmasına da katkı sağlayabileceği bedellendiriliyor. Bu nedenle birtakım diplomatik etraflarda şekillenmeye başlayan yeni çerçevenin sırf bir Kıbrıs muahedesi değil, Türkiye, Avrupa Birliği, ABD, Yunanistan ve Doğu Akdeniz’in güç ve güvenlik mimarisini de etkileyebilecek daha geniş bir uzlaşma sürecinin modülü olabileceği konuşuluyor.
YENİ MODEL: FEDERASYON MU KONFEDERASYON MU?
Yeni sürecin en dikkat cazibeli boyutu ise muhtemel tahlil modeline ait tartışmalar. Resmi durumlarda rastgele bir değişiklik bulunmamakla birlikte, diplomatik etraflarda son devirde giderek daha sık lisana getirilen görüş, geçmişte tartışılan güçlü merkezi federasyon modellerinin artık gerçekçi görülmediği istikametinde. Bunun yerine son derece hudutlu ortak yetkilere sahip, geniş özerklik temelinde çalışan ve tarafların kendi idare alanlarını büyük ölçüde koruduğu modeller üzerinde duruluyor.
Bazı kaynaklar bunu “çok gevşek federasyon” olarak tanımlıyor. Kimileri ise özel görüşmelerde bunun fiilen iki devletin muhakkak alanlarda işbirliği yaptığı bir konfederatif yapıya benzeyebileceğini tabir ediyor. Bu modelde dış temsil, Avrupa Birliği bağları, kimi ekonomik alanlar ve hudutlu sayıda ortak husus merkezi yapıya bırakılırken, günlük idare yetkilerinin büyük kısmı kurucu devletlerde kalacak.
Bir diplomatik kaynak, “Tartışılan mevzu artık federasyon mu konfederasyon mu sorusu değil. Tartışılan mevzu işleyen ve sürdürülebilir bir paydaşlık modeli bulunup bulunamayacağıdır” değerlendirmesini yaptı.
ENERJİ VE TİCARET TAHLİLİN SİGORTASI OLABİLİR
Yeni yaklaşımın merkezinde sadece anayasal düzenlemeler bulunmuyor. Enerji ilişkileri, doğal gaz projeleri, elektrik enterkonneksiyonu, ticaret koridorları ve bölgesel altyapı projeleri de tahlilin ayrılmaz kesimi olarak görülüyor.
Kaynaklara nazaran, son devirde bilhassa IMEC koridoru, doğal gaz projeleri, Türkiye üzerinden Avrupa’ya ulaşabilecek güç çizgileri ve Doğu Akdeniz’deki yeni ekonomik fırsatlar diplomatik hesaplamaların kıymetli ögeleri haline gelmiş durumda. Bu yaklaşımın temel mantığı, birbirine güç, ticaret ve ekonomik çıkarlarla bağlı toplumların yine çatışmaya yönelmesinin çok daha güç olması. Dolayısıyla tahlil sırf anayasal bir metin değil, birebir vakitte karşılıklı bağımlılıklar üzerine kurulu bir ekonomik ve stratejik mimari olarak tasarlanıyor.
KIBRIS İÇİN BİR “ABRAHAM ANLAŞMASI” MI?
Diplomatik etraflarda giderek daha fazla lisana getirilen bir öbür kıymetlendirme ise ortaya çıkabilecek çerçevenin sırf bir Kıbrıs muahedesi olmayabileceği istikametinde. Bazı kaynaklar, üzerinde çalışılan yapının Türkiye, Avrupa Birliği, Yunanistan, Kıbrıs, güç güvenliği, Doğu Akdeniz işbirliği, ticaret koridorları ve bölgesel istikrar başlıklarını tıpkı paketin içine yerleştirebilecek kadar geniş bir perspektife sahip olduğunu belirtiyor.
Bu nedenle kimi diplomatlar, özel sohbetlerde süreci, Ortadoğu’daki Abraham Anlaşmaları’na benzeri halde, sadece siyasi bir uzlaşma değil, bölgesel işbirliğini teşvik edecek daha kapsamlı bir mimari olarak tanımlamaya başladı. Elbette bu kıymetlendirme bugün için spekülatif olmaktan öteye geçmiş değil. Ancak dikkat cazibeli olan, birinci defa Kıbrıs probleminin sırf iki toplum ortasındaki bir uyuşmazlık olarak değil, Avrupa’nın güvenliği, Türkiye’nin Batı ile ilgileri, Doğu Akdeniz güç denklemi ve bölgesel ekonomik entegrasyonun modülü olarak ele alınmaya başlanması.
DARALAN VAKİT PENCERESİ
Henüz üzerinde anlaşılmış bir çerçeve bulunmuyor. Taraflar ortasındaki görüş ayrılıkları da ortadan kalkmış değil. Bununla birlikte diplomatik etraflarda hakim olan görüş, önümüzdeki 18 ayın alışılmışın dışında bir fırsat penceresi sunduğu istikametinde. 2027 yılında Türkiye ve Yunanistan’da seçim hesaplarının öne çıkmaya başlaması, milletlerarası gündemin öbür krizlere kayması ve mevcut siyasi momentumu oluşturan şartların değişmesi halinde bugünkü fırsatın kaybolabileceği bedellendiriliyor.
Bu nedenle bugün ortaya çıkan tablo kesin muvaffakiyet vadeden tarihi bir fırsattan çok, uzun yıllardır görülmeyen ölçüde önemli bir diplomatik hareketlilik olarak tanımlanıyor.
Ancak dikkat alımlı olan, 63 yılı aşkın müddettir çözülemeyen Kıbrıs meselesinin birinci defa sırf Kıbrıs bağlamında değil, Türkiye-AB alakaları, Avrupa güvenliği, güç arzı ve Doğu Akdeniz’in geleceğiyle birlikte ele alınması. Bu nedenle önümüzdeki aylarda şekillenebilecek rastgele bir muahede, sadece Kıbrıs’ın geleceğini değil, daha geniş bir bölgesel nizamın de temel taşlarından biri haline gelebilir.
Kaynak: Haberler.com
