ABD’de yaşayan psikiyatrist ve araştırmacı Colin Ross ile konuştuğumda, ona çok canlı ve sürükleyici hayaller kurduğumu, kendimi ağlatabildiğimi yahut kahkaha attırabildiğimi anlattım.
Ayrıca, istediğim vakit bu hayallere dalıp çıkabildiğimi ve bunlardan keyif aldığımı da söyledi.
“Yeteneğimden” etkilendiğini ve oyunculuğu düşünmemi önerdi.
Bundan pek emin olamadım lakin iltifatı memnuniyetle kabul ettim.
Peki ya bu içsel sinema halinden çıkamıyorsanız?
Bu durum uyumsuz hayal kurma rahatsızlığı olarak tanımlanıyor.
Bu bireyler, ekseriyetle uyanık oldukları saatlerin yarısından fazlasını, zihinlerinde anlatılar ve karakterlerle detaylı ve karmaşık fanteziler yaratarak geçiriyorlar.
Ross, çok durumlarda insanların günde 12 saate kadar hayal kurabileceğini söylüyor.
Kulağa ilham verici gelebilir fakat bu beşerler iç dünyalarına o kadar dalmış durumdalar ki bu durum günlük ömürlerinde büyük aksamalara ve önemli problemlere yol açabiliyor.
Bu, göründüğü kadar az bir durum değil.
Ross, “Yetişkin nüfusunun yaklaşık % 2 ila 4’ünde görülüyor” diyor.
Peki, hayal kurmanızın bir sorun haline gelip gelmediğini nasıl anlarsınız? Ve nasıl tedavi edebilirsiniz?
‘Tamamen içine çekiyor’
Öncelikle, hayal kurmak tabiatı gereği makûs değil. Tam bilakis, epey yararlıdır.
Ross “Hiç hayal kurmuyorsanız, size acırım” diyor Ross.
Hayal kurmak, neredeyse herkesin yaptığı olağan bir zihinsel aktivite olarak kabul ediliyor.
Araştırmacılar anketler aracılığıyla, uyanıkken zihinsel aktivitemizin %30-50’sinin o anda yaptığımız şeyle ilgili olmayan niyetlerle geçtiğini iddia ediyorlar.
Hayal kurmak yalnızca duygusal düzenlemeye, empatiye ve yaratıcılığa yarar sağlamakla kalmıyor, birebir vakitte can kahrını giderebiliyor. İnsanların ömür tecrübelerinde mana bulmalarına yardımcı olabiliyor.
Ancak Ross’un dediği üzere, uyumsuz hayal kurma sizi “tamamen içine çeken” bir hale gelebilir.
“Sıkıntıya neden olur ve iş tamamlama yeteneğinizi maniler ancak zorlayıcı niteliği nedeniyle yapmaya devam edersiniz.”
İşte bu dudum hayal kurmayı uyumsuz bir bozukluk haline getiriyor.
Uyumsuz hayal kurma bozukluğu yaşayanlar, hayallerinden nihayet kurtulduklarında, fantezilerini anlamsız ve vakit kaybı olarak algılama eğiliminde.
Ancak bağımlılık yapan tabiatı, döngünün devam etmesi manasına geliyor ve bu kırılması sıkıntı bir döngü.
Kyla Borcherds’in tecrübesini ele alalım. Dört yaşından itibaren başında “başka dünyalar” yarattığını anlatıyor.
Bu durum, yeni bir okula başlaması sonrası birtakım çocukların aksanıyla alay etmesiyle daha da ağırlaştı. Hayaller “güvenli alanı” haline geldi.
“Kimse benimle alay etmiyordu ve beşerler beni seviyordu” diyor.
Borcherds’in hayalleri, saatlerce devam bir saplantıya dönüştü.
“Bu, tıpkı insanların çikolata yeme yahut toplumsal medyada vakit geçirme dürtüsü üzere nitekim güçlü bir dürtüydü” diyor.
İşte sağlıklı bir davranışın ziyanlı hale gelebileceği nokta burası.
İsrail’deki Hayfa Üniversitesi’nden emekli klinik psikoloji profesörü Eli Somer, “Sorun, birey artık fanteziyi denetim edemediğinde ve fantezi bireyi denetim etmeye başladığında ortaya çıkıyor” diyor.
“Uyumsuz hayal kurma” terimini ortaya atan Somer, bu rahatsızlığı 20 yılı aşkın müddettir araştırıyor.
Uyumsuz hayal kurma, çoklukla müzik dinlemek yahut ileri geri yürümek üzere tekrarlayan fizikî aktiviteler yoluyla mümkün kılınıyor ve sürdürülüyor.
İnsanların yaklaşık % 80’i, hayal kurarken konsantrasyonlarını korumak için bilinçsiz fizikî hareketler kullanıyor.
Borcherds için bu, saatlerce patenleriyle ileri geri kaymak yahut duvara top sektirmek demekti.
Hayal kurmaya harcanan vakit nedeniyle, uyumsuz hayal kurma sorunu olanlar doğal olarak toplumsal ortamlardan yahut bağlardan uzaklaşıyor ve izole oluyorlar. Bu da utanç ve pişmanlık döngüsüne yol açıyor.
‘Hiç terfi almaya çalışmadım’
Borcherds, mesleğinin birinci kademelerinde hayal kurmasının geride kalmasına neden olmaya başladığını fark etti.
“Hiç motivasyonum yoktu. Neden işte terfi almak için çok vakit ve güç harcayayım ki? Bunu şu anda hayal gücümde hiçbir efor harcamadan elde edebiliyorum ve bu gerçeğin şeyin % 95’i kadar iyi” diyor.
“40’lı yaşlarımda hala giriş düzeyi işlerde çalışıyordum, zira hiç terfi almaya çalışmamıştım.”
Bu mantıklı. Klinik psikolog ve Uluslararası Uyumsuz Hayal Kurma Derneği’nin araştırma yöneticisi Wanda Fischera, “En sevdiğiniz diziyi hayal edin lakin başrolde siz varsınız. Şimdiki hayatınız o kadar heyecan verici değilse, bundan nasıl vazgeçebilirsiniz?” diyor
Bireyin karşılanmamış duygusal gereksinimleri varsa, uyumsuz hayal kurma, insanların bu gereksinimlerinin karşılandığını hissetmeleri için bir fırsat sunuyor.
Örneğin, uyumsuz hayalperestler çoklukla hayallerinde güçlü bir varoluş hissine sahip ve sıklıkla sevilen bireyler yahut kahramanlar olarak tasvir ediliyorlar.
Soyadını kapalı tutmak isteyen Maria, sık sık insanların kendisine baktığı bir sahnede olduğunu, başarılı ve tanınmış olduğunu hayal ediyordu.
Fischera, bu durumun, uyumsuz hayalperestlerin “belki de olduğum üzere gereğince yeterli değilim ya da beşerler beni olduğum üzere sevmiyor yahut gerçek benliğimi gösteremiyorum” formunda bir utanç hissine sahip olmalarından kaynaklanabileceğini söylüyor.
“Hayaller daima ilişkilerle dolu. Bu da izolasyonu azaltmaktaki çaresiz muhtaçlığı gösteriyor.”
Maria, çocukken yalnızlık hissettiğini itiraf ediyor. Çocukken hayallere dalmayı kolaylaştırmak için saatlerce müzik dinlerken, ileri geri sallanıyordu.
Yaşadığı durum için “Bir tıp paralel dünya” tarifi yapıyor.
Ebeveynleri ve öğretmenleri çabasının tabiatını anlamakta başarısız oldular.
“Çok rahatsız ediciydi, bu yüzden ders çalışamıyordum ve beşerler otomatik olarak ders çalışmak istemediğimi yahut tembel olduğumu düşünürlerdi.”
Maria, kimileri kurgusal, kimileri gerçek şahıslardan uyarlanmış çeşitli öyküler ve karakterler uyduruyor ve bir adedine bir yıl boyunca takılıp kalabiliyordu.
Şimdi, “10 sinemaya yetecek kadar öyküm var” diyor.
Bir hayal kurmayı bitirdiğinde, gördüklerini yazmak üzere bir aktiviteye de yönelmiyordu. Vakti boşa harcadığını düşünüyordu.
Birçokları üzere, Maria da yetişkinlikte uyumsuz hayal kurma hakkında bilgi edindi ve yalnız olmadığını bilmekten büyük bir rahatlama duydu.
“Belki de tuhaf biri olduğum fikriyle büyüdüm” diyor.
Neden belli beşerler etkileniyor?
Uyumsuz hayal kurma, yaygınlığını artırıyor üzere görünen çeşitli risk faktörleriyle ilişkilendiriliyor.
Örneğin, birtakım çalışmalar uyumsuz hayal kurmayı ihmal, duygusal istismar ve bağlanma problemleri üzere çocukluk travmalarıyla ilişkilendirdi. Bu şahıslar acı verici anıları ve hisleri önlemek için uyumsuz hayal kurmayı kullanıyor.
Ayrıca nöroçeşitlilikten kaynaklanan zorluklarla başa çıkmanın bir yolu da olabilir.
Otizm spektrum bozukluğu tanısı konmuş 235 yetişkin üzerinde yapılan bir çalışmada, % 43’ü uyumsuz hayal kurma tecrübeleri yaşadığını bildirdi ve bu tecrübeler yalnızlık ve duygusal denetim zorluklarıyla yakından bağlantılı bulundu.
Diğer araştırmalar, dissosiyatif ve kompulsif bozukluklar, depresyon ve anksiyete ile güçlü irtibatlar yahut benzeri bilişsel özellikler tespit etti.
Borcherds’e 18 yaşında depresyon teşhisi kondu.
“Sorun depresyondu ve ben de gerçek hayattan koparak bununla başa çıkmaya çalıştım” diyor.
40’lı yaşlarındayken, depresyon tedavisi için bir ay psikiyatri kliniğinde kaldı ve sonunda muhtaçlığı olan yardımı aldığını hissetti.
Bu birebir vakitte hayal kurma üzerindeki denetimini tekrar kazanması için de bir dönüm noktası oldu. Hayalleri daha yaratıcı ve keyifli hale geldi ve artık bu dürtüyü hissetmiyordu.
Maria’ya rastgele bir ruh sıhhati sorunu teşhisi konmadı lakin ona yardımcı olacak uzman bir terapisti var.
Somer, “Dikkat bozukluğunda çok fantezi dışarıdan dikkatsizlik üzere görünebileceğinden, örtüşme bilhassa kıymetli. Obsesif-kompulsif bozuklukta ise, müdahalecilik, kompulsiflik ve kopmada zorluk üzere ortak özellikler var” diyor.
Peki, uyumsuz hayal kurma, gerçek hayatla başa çıkmanıza yardımcı olan bir stratejisi, yoksa sizi gerçek hayattan ve gerçek kimliğinizden koparan bir dissosiyatif bozukluk mu?
Somer’e nazaran, deliller bunun ekseriyetle ikisi de olduğunu gösteriyor.
“Birçok insan için uyumsuz hayal kurma, bilhassa yalnızlık, gerilim, travma kaynaklı külfet yahut karşılanmamış duygusal muhtaçlıklar için bir başa çıkma stratejisi olarak başlar. Fakat bir alt kümede, kronik, kompulsif, dissosiyatif bir zihinsel fonksiyon modeline dönüşür” diyor.
Ya tedavi?
Somer ve meslektaşları tarafından klinik bir rahatsızlık olarak kabul edilmesine karşın, uyumsuz hayal kurmanın şimdi Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve İstatistiksel El Kitabı’nda yahut Memleketler arası Hastalık Sınıflandırması’nda tanınmadığını akılda tutmakta yarar var.
Uyumsuz hayal kurma olay sayıları üzerine şimdi büyük örneklem çalışmaları yok, lakin çok sayıda küçük örneklem çalışması mevcut. Somer, bunun da ispata dayalı standart bir tedavinin oluşturulmasını engellediğini söylüyor.
“Yine de, erken klinik deliller yürek verici” diyor.
“Vaka raporları ve birinci tedavi çalışmaları, bilhassa tetikleyicileri, kompulsif dalmayı, dikkat denetimini, his düzenlemesini, kaçınmayı ve utancı ele aldığında, gayeli psikoterapinin yardımcı olabileceğini gösteriyor.”
Somer, klinikte gayenin ekseriyetle hayal gücünü ortadan kaldırmak değil, hayal gücü yeteneğinin hayatın yerini almak yerine ona hizmet edebilmesi için seçim, esneklik ve denetimi geri kazandırmak olduğunu ekliyor.
Uyumsuz hayal kurma ve bununla nasıl başa çıkılacağı konusunda bilgi sahibi bir terapist bulmak epey sıkıntı görünüyor.
Ancak hayal kurmalarınız sizi tüketiyorsa, Fischera terapiye başlamadan evvel şu stratejileri denemenizi öneriyor:
Somer “Bir danışanım, kedisi odadayken hayal kuramadığını söylüyor, bu yüzden kedi daima odada” diyor.
Fischera, uyumsuz hayal kurma alışkanlığından kurtulmanın güçlü bir seyahat olabileceğini lakin üstesinden gelinebileceğini söylüyor.
Örneğin Maria yazmaktan zevk aldığını ve uyumsuz hayal kurmak yerine kıssalar yazdığını fark etti.
Borcherds’in de artık hayal kurmayla olumlu bir alakası var.
Hatta MD hastaları için haftalık 18 bin ziyaretçisi olan ve giderek daha fazla sayıda kişinin bu rahatsızlığa sahip olduğundan şüphelendiği bir Reddit topluluğunu yönetiyor.
Borcherds MD ile uğraş eden herkese “Bu sonsuza dek sürmek zorunda değil” diyor.
“Kafanızda kıssalar olması sorun değil. Bu öykülere bağımlı olmak sorun. Ve toplumsal medyada neredeyse herkesin gözden kaçırdığı ayrım da bu.”
Orijinali İngilizce olan bu makalenin çevirisinde yapay zekadan yararlandık. Yayınlanmadan evvel çeviriyi bir BBC gazetecisi denetim etti.
Kaynak: Haberler.com
